حافظ خبر | اخبار و تصاویر شیراز و استان فارس 28 فروردين 1400 ساعت 11:17 http://www.hafezkhabar.ir/note/23398/آیا-روزه-داری-عقلانیت-سازگار -------------------------------------------------- حدیث عقلانیت؛ عنوان : آیا روزه‌داری با عقلانیت سازگار است؟ -------------------------------------------------- «سعید دهقانی» در این یادداشت با اشاره به سنت روزه‌داری در میان اعراب پیش از اسلام، به بررسی معرفت‌شناسانه آن در دوران مدرن پرداخته است. متن : سنت روزه داری نه منحصر به دین اسلام است و نه محدود به یک دوره از تاریخ دین. روزه در بسیاری از سنت های آیینی و اعتقادی جهان، به اشکال گوناگون وجود داشته است؛ گاهی به شکل پرهیز از خوردن گوشت در میان برخی از تمدن ها هویدا شده است و گاهی نیز اجتناب از خوردن هر چیزی، همانند اسلام. فلسفه روزه اما در میان همه این سنت ها تقریبا یکسان بوده است. با این وجود، برای فهم بهتر این پدیده آیینی در نزد مسلمانان باید به تاریخ شبه جزیره عربستان در سال های پیش از ظهور اسلام رجوع کرد. شبه جزیره عربستان در پیش از اسلام، یکی از جاهای شناخته شده ای بوده که تقریبا هیچ نظام سیاسی متمرکزی در آن وجود نداشته. شرایط آنجا، اقتضای شکل جدیدی از ساختار اجتماعی را داشت؛ قبایل به جایی رسیدند که این نظام مبتنی بر نظام خونی برایشان کافی نبود، به ویژه آنکه مناسبات افراد در چنین نظامی، در شرایطی همچون خشکسالی غالبا به خشونت کشیده می شد. قبایل بارها مجبور به جنگ علیه یکدیگر شدند و برای اینکه تا حد امکان از خونریزی جلوگیری کنند، ماه های معینی را مشخص کردند که در آنها جنگیدن حرام اعلام شد. این سه ماه رجب، شعبان و رمضان بوده است. نیاز مبرم اعراب، به ویژه تاجران برای یافتن راه های جدیدی برای همزیستی، موجب پدید آمدن این نهاد دینی شد. از همین چشم انداز، می توان دریافت که قسمتی از اهمیت ماه رمضان در دین اسلام، به اهمیت این ماه در پیش از ظهور این دین بازمی گردد؛ آنچنان که قرآن نیز به این سه ماه، به ویژه رمضان اشاره کرده است. اما این پرسش که از چه زمانی ماه رمضان با سنت روزه داری درهم تنیده شد نیز نیاز به بررسی دارد؛ بنابراین شاید منطقی ترین پاسخ ها را بتوان از دل متون و روایاتی استخراج کرد که در همان بستری فرهنگی و تاریخی به وجود آمده اند. حدیثی از امام باقر(ع) نقل شده است که می گوید: همواره در ماه رمضان، روزه واجب بود و این وجوب فقط برای انبیا مقرر بوده و برای امت آنان در غیررمضان، روزه واجب بود. ولی امت محمد(ص) مورد لطف ویژه خدا واقع گشت و از این حیث در ردیف انبیا قرار گرفتند. حتی اگر یک دین ناباور نیز به این گفته دقت کند، درمی یابد که اگر این حدیث از وثاقت کافی برخوردار نباشد هم نسبت ماه رمضان و روزه بسیار محکم بوده است. انبوهی از روایات دینی و احادیث درباره این فریضه در رمضان نیز مهر تأییدی بر این ادعاست که روزه داری در ماه رمضان، پیشینه ای پیشااسلامی داشته است. با ظهور اسلام نیز این آیین به شکلی وحیانی تفسیر شد. بنابر برخی از متون تاریخی در سال دوم هجرت روزه بر مسلمانان واجب شد. به عنوان نمونه، طبرسی در تفسیر مجمع البیان می نویسد: در سال دوم هجرت، روزه در اسلام واجب شد و دارای شرایطی بود که بعدا از سوی پروردگار متعال مورد تخفیف قرار گرفته و از مدار وجوب خارج شد. به باور من، پیامبران الهی از جمله رسول گرامی اسلام انقلابی نبوده اند؛ بلکه اصلاح طلب بوده اند! به عبارت دیگر آنها نمی خواستند تمامی مناسک پیش از خود را نفی کنند؛ بلکه افق دید آنها این بود که همان مناسک پیش از خود را اصلاح کنند و با آمیزه ای از دین نو به مردم آن زمان ارائه دهند. بررسی پیشینه بسیاری از مناسک و شعایر دینی چنین است. روزه نیز چنین جایگاهی در اسلام دارد. ماه رمضان، یک دوره زمانی برای روزه داری بوده و پیامبر اسلام آن را پذیرفت، اما با رویکردی مبتنی بر وحی به مردم ارائه داد. امروز اما نه اسلام باوران در آن دوره تاریخی زندگی می کنند، و نه بسیاری از آنها دغدغه های جدی برای فهم تاریخ پیش از اسلام را دارند. به تعبیر دیگر، آنچه برای بسیاری از مسلمانان دوره مدرن اهمیت دارد انجام فرایض دینی مانند روزه داری در ماه رمضان است. اگرچه تقریبا همه مسلمانان ریشه فلسفه روزه در ماه رمضان را نوعی تزکیه نفس و کوشش برای مسلط شدن بر خواسته های نفسانی می دانند، اما یک چالش بنیادین باقی می ماند و آن، این پرسش است که آیا مسلمانی که در ماه رمضان روزه می گیرد، وام دار سنت های پیش از اسلام است و برای توجیه این پدیده مجبور است به احادیث و روایات اسلامی استناد کند؟ به عبارت روشن تر آیا روزه داری را به عنوان یک فریضه تاریخ مند باور دارد؟ پرسش های دیگری نیز در این میان مطرح است. فرض کنید شخصی که روزه دار است با باور به اینکه حکمتی در انجام این کار نهفته است به انجام این فریضه اسلامی می پردازد. در این حالت اگر کسی از او بپرسد که چرا روزه می گیری، افزون بر اینکه به اهمیت آن در اعتقادات دینی اش اشاره می کند، دلایلی پزشکی را برمی شمرد و به عنوان مثال می گوید گرفتن روزه باعث افزایش روند سلامتی جسم می شود. اما آیا همین مدعا، به مانند پیدا کردن سوزن در انبار کاه نیست؟ به نظر می آید چنین مدعایی تفسیر به رأی است؛ چرا که ممکن است شخص دیگری که مخالف چنین گفته هایی است دلایلی را پیدا کند که روزه داری برای بدن آسیب زا است. پاسخ به این پرسش ها را باید در فلسفه دین جست. مناسک و آیین های دینی، مانند روزه در اسلام اگر با رویکردی فلسفی پاسخ داده شوند، هم می توانند برای دین دار با عقلانیت سازگاری به وجود آورد و هم باب گفت وگو را با دین ناباوران باز بگذارد. بر این اساس باید میان دو نوع روزه داری فرق نهاد: روزه داری تقلیدی و روزه داری تحقیقی. روزه دار تقلیدی کسی است که صرفا با فرض واجب دانستن روزه در ماه رمضان، آن را می گیرد. او معتقد است که أمر واجب، نیک فرجامی اخروی دارد و برای رستگاری در جهان آخرت باید آن را انجام داد. با این حال همین روزه دار تقلیدی ممکن است دلایلی را پیدا کند که برای روزه داری در همین جهان قابل دفاع باشد. مثلا بگوید روزه به انسان کمک می کند تا آستانه صبر و استقامتش در برابر دشواری ها زیاد شود. با این حال، روزه دار تقلیدی هدف غایی أمر واجب را رستگاری اخروی می داند؛ چرا که مبنای اندیشه دینی او از دل متون دینی و روایات و تفسیرها گرفته شده. در مقابل اما روزه داران تحقیقی را داریم. او منشور فکری همتای تقلیدی خود را به شکل وارونه می پذیرد. به این ترتیب که هدف غایی روزه داری را، نه رستگاری در جهان آخرت، بلکه رستگاری در همین دنیا می داند و با تمرین و ممارست تلاش می کند از آن به نحو بهینه ای استفاده کند. روزه دار تحقیقی باور دارد که هر أمر واجبی ظرفیت و استعداد به کمال رساندن انسان را دارد، اما در صورتی که فلسفه آن أمر واجب را بدانیم. او مخالف این است که مقوله دین را با زیست روزمره پیوند دهیم و برای اثبات باورهای دینی مان مانند مفید بودن روزه به دلایل پزشکی متوسل شویم. ایرادی که روزه دار تحقیقی، از نگرش همتایان تقلیدی خود می گیرد این است که روزه داران تقلیدی، ارج و قرب این فریضه الهی را تنزل داده اند؛ چرا که پدیده ای الهی و اخروی را می خواهند با علم ثابت کنند در حالی که این دو، یعنی علم و دین نه ربطی به هم دارند و نه در طول و عرض یک دیگرند. او معتقد است که روزه اگر هم سنتی پیشااسلامی است، دلایل قابل دفاعی دارد که آن را به جا بیاوریم. البته تفاوت در اینجاست که او می گوید هر سنت دیگری که ارتباطی به اسلام هم نداشته باشد، اما دلایل قابل دفاع عقلانی در پی داشته باشد، همانند روزه داری ارزشمند است. اگر شما در ماه صیام، سفره افطار و سحر پهن می کنید خود را از کدام دسته می دانید؟ سعید دهقانی - حافظ خبر بیشتر بخوانید: آیا می توان بدون داشتن دین، زیست اخلاقی داشت؟